Şiir, Ölçü, Uyak(=Kafiye), Redif
02/11/2008  |  9.sınıfEDEBİYAT | (0)yorum | 108181 kez okundu.

 ŞİİRDE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ

1) MISRA ( veya DİZE): Şiirin her bir SATIR ına denir

2)BEYİT( veya İKİLİK) : Anlamca birbirine bağlı ve 2 mısradan oluşan şiir birimidir. Özellikle Divan Edebiyatında şiirler beyitler halinde (ikişer mısralarla) yazılmıştır.

3)DÖRTLÜK (veya KITA) :4 MISRAdan olşur. Özellikle Halk Edebiyatında şiirler, Dörtlükler halinde (4erlik mısralarla) yazılmıştır.  

4)ÖLÇÜ (veya VEZİN) : ARUZ , HECE ve  SERBEST   olarak  3 çeşittir.

a)ARUZ ÖLÇÜSÜ :Divan edebiyatı şiirlerinde kullanılır, her mısranın SES bakımından denkliğine bakılır ve belli kalıplar kurallar vardır.

b) HECE ÖLÇÜSÜ: Mısralardaki hece sayısının EŞİT olaması lazımdır.

 Örnek1)   Gi de ne     bak      gi de ne

              Güll er      sar mış   di ke ne

              Mev la     sa bır lar   ver sin

              Giz li        sev da     çe ke ne  dörtlüğünde, 4 mısrada da 7 şer hece bulunur ve hece sayıları eşittir, HECE ÖLÇÜSÜYLE yazılmış bir DÖRTLÜK tür. 

öRNEK2)  Ya ğız   at lar   kiş ne di;  me şin  kır baç  şak la dı

             Bir   da ki ka  a ra ba  ye rin de  du rak la dı               bu dizelerde 14 er hece vardır. 14 lük HECE ÖLÇÜSÜYLE yazılmış olup, Mısralarda  vurgu amacıyla 1 er kez durulmakta, nefes alınmakta yani DURAK vardır. Bu durumda HECE ÖLÇÜSÜ 7 +7=14 lük olmakta ve 1 de DURAK vardır. 

c) SERBEST ÖLÇÜ: Şiirde  Ölçü ve KAFİYE(=Uyak) yoktur, kelimeler arasında SES İLİŞKİLERİ vardır. 1930 Dan sonra yazılan yeni şiirlerde kullanılmıştır.

5) KAFİYE (=UYAK) Şiirde Mısra sonlarındaki  Ses tekrarlanmasıyla, mısralar arasındaki ses uyumunun sağlanmasıdır.

a) Mısra sonunda TEKRARLANAN SES    1 ÜNSÜZ              ise;                         YARIM UYAK

b) Mısra sonunda TEKRARLANAN  SES  1 ÜNLÜ ve 1 ünsüz  ise;                         TAM UYAK

c) Mısra sonunda TEKRALANAN SES   SONDAN EN AZ 3 HARFİN tekrarlanması ise; ZENGİN UYAK ve

d)1 mısranın sonundaki sözcüğün AYNEN bir önce veya bir sonraki mısranın

sonundaki sözcüğün   içinde  ve  sonunda bulunmasıdır.  Buna                     TUNÇ UYAK denir.

e) Yazılışları AYNI fakat anlamları FARKLI sözcüklerle yapılan  uyak                     CİNASLI UYAK tır. 

Uyağı yapan, tekrarlanan  harflerin,   seslerin yazılış ve okunuşları AYNI fakat bulundukarı sözcüklerin anlam ve görevleri FARKLI olmalıdır.

6) REDİF: Yazılış, okunuş, anlam, görevleri AYNI yani HERŞEYLERİ AYNI olup mısra sonlarında tekrarlanan eklere, sözcüklere denir,  REDİF UYAKTAN SONRA gelir ve her mısrada REDİF olmak zorunda DEĞİL.

***Önce mısra sonlarında ÖNCE redif var mı diye kontrol edelim, kafiye rediften önce gelir, ama her mısrada redif olmak zorunda değil.

Örnek3) Mendilimi yudum arı t tım

           Gülün dalında kuru t tum

           Adın ne idi unu t tum

           Sorulmayı sorulmayı          şiirin YAPI (=BİÇİM ) ini inceleyelim

Bu 9 LUK HECE ÖLÇÜSÜ yle yazılmış bir DÖRT lüktür. İlk 3 mısranın sonundaki (tım, tum,tum ) eklerinin  ANLAM ve GÖREV leri AYNI olan eklerdir. 3 üde  ,(Dİ li geçmiş zaman eki +1nci şahıs eki) halindedir. Ortadaki i ve u  lar ses değişikliğine uğramışlardır, ama eklerin NE OLDUĞUNA DİKKAT edersen; ekler  (di li geçmiş zaman+1nci şahıs eki) olup yazılış, anlam ve görevleri aynı olduğundan tekrar eden ekler (tım, tum, tım) ekleri REDİF tir. Rediften önce UYAK arayalım SADECE (t) sesleri tekrar etmektedir, o halde (t) UYAK tır VE yarım uyaktır.

Burada  (tım, tum, tum) eklerinin yazılış, anlam ve görevleri aynıdır, yani REDİF ler, fakat (t) seslerinin yazılışları aynı olup bulundukları kelimeler farklı anlamlıdır, yani kafiyedir.

Örnek4) Saçaklardaki buz

           Suya dar geliyor

           Oluklardan sonsuz

           Bahar geliyor      

1nci ve 3ncü mısraların sonundaki (uz)  1 ünlü+1ünsüz harf tekrarı olup  KAFİYE dir ve TAM KAFİYE dir.. 2nci ve 4ncü mısralardaki (geliyor) AYNEN TEKRARLANAN SÖZCÜK olduğundan REDİF tir, zaten (geliyor)un 2 mısrada da yazılış, anlam ve görevi AYNI dır. (sadece geliyor un anlamına bakıyorsun ) Dar geliyor daki mecazi anlama bakmıyorsun 

Örnek5) Olmasa  bile  koyun

           Başkalarına  boyun

           Ne şehir,ne de  çarşı,

           Batan güneşe  karşı         1nci ve 2nci mısralarda  tekrarlanan sesler (oyun) ve   3ncü ve 4cü mısralarda tekrarlanan sesler (arşı) harfleri   FARKLI 4  sözcüğün  içinde yeralmakta  olup,  UYAK tır  ve tekrarlanan harfler 3 veya 3 den büyük olduğundan ZENGİN UYAK tır.

Örnek6) Çünkü çok yandı kendi

            Harareti tükendi              1nci mısranın  SONUNDAKİ  SÖZCÜK  (kendi),  2nci mısranın SON SÖZCÜĞÜN SONUNDA(tükendi)   ve AYNEN tekrarlanmakta olup , TUNÇ UYAK  tır.  

Örnek7) Madem çoban değilsin

            Ardındaki sürü ne.

            Beni yardan ayıran

            Sürüm sürüm sürüne    DÖRTLÜĞÜNDE,  2nci mısradaki (sürü ne) ve 4nci mısradaki  (sürüne)lerin yazılışları AYNI anlamları farklı olup aynen tekrarlanan sözcükler olduğundan CİNASLI UYAK tır. REDİF ile karıştırmayalım,redifte yazılış,anlam ve görevin herşeyinin AYNI olması lazım ,CİNASTA anlam farklı hatta yazlıştada 2ncide sürü ve ne birleşik yazılmıştır.

Örnek8) ..............dalga lar

           ..............gez emem

           ..............bandıra lar

          ...............yüz emem     1nci ve 3ncü mısradaki (lar) eki yazılışı aynı ve anlam ile görevi de aynı olup REDİF tir.(lar) eki görev olarak çoğul ekidir, çekim ekidir  ve ekin anlamı yoktur, ektir. 2nci ve 4ncü mısralardaki (emem) de ektir ve yazılışı ile görevleri aynıdır, (emem) eki yapabilirlik ekidir.(emem) ve (lar) EK olarak rediftir.***** DİKKAT

Örnek9)  Ne hasta bekler sab ahı

            Ne taze ölüyü mez ar

           Ne de şeytan bir gün ahı

           Seni beklediğim kad ar   Dörtlüğünde 1nci ve 3ncü mısralardaki (ahı) da 3 ses tekrarlanmakta ve 3 ses anlamları farklı son sözcüklerde bulunmakta ve ZENGİN UYAK tır. 2nci ve 4ncü mısralardaki(ar) eklerinde de 2 şer(1sesli+1sessiz) tekrarlanmakta yani TAM UYAK tır. 

7) UYAK DÜZENLERİ

a) Düz Uyak: Örnek 5 teki gibi 1nci ile 2nci mısranın  ve  3ncü ile 4ncü mısranın biribiriyle uyaklı olmasıdır.

(oyun) ile (oyun)  ve  (arşı)  ile (arşı)  gibi    aabb  

b)Çapraz Uyak: Örnek4, 8 ve 9 da olduğu gibi   uyak düzeni   abab olur

c)Sarmal Uyak: Aşağıdaki örnekte olduğu gibi uyak düzeni   abba  olur

Güneş ardında gece ler

Bu yolun ucunda

Başı av ucunda

Bir insan gece ler    

Burada 1nci ve 4ncü mısralardaki (geceler) redif olamaz, anlamları aynı değildir.1ncideki(ler) eki nin  görevi  çoğul eki ve  yapısı  çekim ekidir, 4cü mısradaki (ler) ekinin (le) eki yapım ekidir ve (gece+le mek) olarak kelime türetir. 3 ses tekrar ettiğinden Zengin uyak OLUR.

2nci mısra sonundaki  (ucunda) sözcüğü, 3ncü mısra sonundaki  (avucunda) sözcüğünün sonunda ve aynen geçtiğinden TUNÇ UYAK vardır.  

Örnek10) Dol mayı  bilmez

            Sol mayı bilmez

           ol mayı bilmez

 Kırmızılar ek olarak REDİF ve  yeşiller sözcük olarak REDİFtir *****   DİKKAT

Örnek11) Her nefeste eyledik yüzbin günah

            Bir günaha etmedik hiçbir gün ah  cinaslı uyak

Örnek12) Yaktı beni kara gözler

               Gemim deryada kaldı

               Yelkenim kara gözler    cinaslı kafiye

Örnek13) Kıl aşina beni

             Etme cüda beni              *****DİKKAT: (beni) ler Sözcük olarak redif tir.

 
 
 
 
  Henüz Eklenen Haber Olmamış.